تغذیه می‌تواند به کودک در دوران بیماری و بهبود کمک کند، اما جای تشخیص، درمان یا پیگیری پزشکی را نمی‌گیرد.
پاسخ همیشه یک غذای مشخص نیست. غذایی که برای یک سرماخوردگی ساده مناسب است، لزوماً برای کودکی که اسهال دارد، تازه از بیمارستان مرخص شده یا بیماری خاصی دارد مناسب نیست.
در بیشتر بیماری‌های کوتاه‌مدت، مهم‌تر از اینکه کودک حتماً یک بشقاب کامل غذا بخورد این است که مایعات کافی دریافت کند، بتواند غذایی را که تحمل می‌کند بخورد و با بهترشدن حالش کم‌کم به برنامه غذایی معمول برگردد.
اگر بیماری یا شرایط پزشکی کودک روی رشد، بلع، اشتها یا نیازهای تغذیه‌ای او اثر گذاشته باشد، دیگر یک توصیه عمومی برای همه کودکان کافی نیست و برنامه باید بر اساس شرایط خود کودک تنظیم شود.
در روزهای بیماری ممکن است کودکی که همیشه خوب غذا می‌خورده ناگهان چند قاشق بیشتر نخورد، غذای مورد علاقه‌اش را هم پس بزند یا فقط شیر و مایعات بخواهد. این تغییر همیشه عجیب نیست.
تب، گرفتگی بینی، گلودرد، خستگی، تهوع، درد یا حال عمومی نامناسب می‌تواند میل کودک به غذا را کمتر کند. بعضی کودکان نیز در زمان بیماری زودتر خسته می‌شوند و توان خوردن یک وعده کامل را ندارند.
بنابراین در یک بیماری کوتاه‌مدت، کم‌شدن موقت اشتها الزاماً به این معنی نیست که کودک دچار یک مشکل تغذیه‌ای شده است. آنچه باید بیشتر به آن توجه کنیم این است که:
کم‌شدن نوشیدن مایعات معمولاً از کم‌شدن چند وعده غذای جامد نگران‌کننده‌تر است.
برای همه کودکان بیمار یک «لیست غذای مخصوص» وجود ندارد.
اگر کودک بیماری خفیف و کوتاه‌مدتی دارد و پزشک محدودیت خاصی برای او نگذاشته است، معمولاً می‌توان همان غذاهای معمول، سالم و آشنای کودک را در مقداری که تحمل می‌کند پیشنهاد کرد.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز در توصیه‌های تغذیه کودک هنگام بیماری بر افزایش دریافت مایعات، شیردهی بیشتر و پیشنهاد غذاهای نرم و مورد علاقه کودک تأکید می‌کند.
مثلاً ممکن است کودکی در روز بیماری مقدار کمی از غذای معمول خانواده، سوپ ساده، برنج نرم، سیب‌زمینی، ماست، تخم‌مرغ، میوه یا غذای دیگری که قبلاً می‌خورده و برای سن او مناسب است قبول کند. اما قرار نیست یک فهرست ثابت برای همه کودکان داشته باشیم.
تحمل کودک، سن، بیماری و توصیه پزشک مهم‌تر از اسم غذا هستند.
یکی از اشتباه‌های رایج این است که چون کودک مریض شده، خانواده بیشتر از قبل نگران مقدار غذا می‌شوند و هر چند دقیقه یک‌بار چیزی برای خوردن پیشنهاد می‌کنند. کودکی که حال خوبی ندارد ممکن است نتواند یک وعده بزرگ بخورد.
در این شرایط معمولاً بهتر است:
برای مثال، اگر کودک در وعده ناهار فقط چند قاشق خورد، لازم نیست بلافاصله با چند غذای مختلف دنبالش برویم. ممکن است یک یا دو ساعت بعد آماده خوردن مقدار دیگری باشد.
هدف روزهای بیماری، برنده‌شدن در جنگ چند قاشق غذا نیست. هدف این است که کودک بدون فشار، تا حدی که حالش اجازه می‌دهد، غذا و مایعات دریافت کند.
در بیشتر بیماری‌های معمول، شیر مادر باید ادامه پیدا کند مگر اینکه پزشک به دلیل مشخصی توصیه دیگری کرده باشد. حتی ممکن است نوزاد در زمان بیماری بخواهد دفعات بیشتری شیر بخورد و مقدار غذای کمکی کمتری قبول کند.
WHO توصیه می‌کند هنگام بیماری شیردهی بیشتر ادامه پیدا کند و همراه با آن، در کودکانی که غذای کمکی می‌خورند غذاهای مناسب سن و قابل‌تحمل پیشنهاد شود.
پس اگر نوزاد چند روز هنگام بیماری غذای کمکی کمتری خورد اما شیر را خوب دریافت می‌کند و حال عمومی مناسبی دارد، لازم نیست برای هر قاشق غذا وارد تنش شوید.
کودک ممکن است یک یا دو وعده غذای جامد را کمتر بخورد و بعد از بهبود جبران کند، اما کمبود مایعات می‌تواند سریع‌تر مشکل‌ساز شود. به‌خصوص اگر کودک:
باید بیشتر به دریافت مایعات و نشانه‌های کم‌آبی توجه کرد.
از نشانه‌هایی که می‌توانند نیاز به بررسی پزشکی را بیشتر کنند می‌توان به کم‌شدن واضح ادرار، خشکی دهان، خواب‌آلودگی یا بی‌حالی غیرعادی و بدترشدن حال عمومی اشاره کرد.
وجود این نشانه‌ها به این معنی نیست که باید در خانه شدت کم‌آبی را تشخیص دهید؛ بلکه یعنی بهتر است کودک ارزیابی شود.
وقتی کودک اسهال یا استفراغ دارد، سؤال «چه غذایی بدهم؟» مهم است، اما جبران مایعات اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
راهنمای مؤسسه ملی سلامت و مراقبت بریتانیا (NICE) برای کودکان زیر پنج سال توصیه می‌کند در گاستروانتریت، شیر مادر و تغذیه شیرخوار ادامه پیدا کند و دریافت مایعات تشویق شود. اگر خطر کم‌آبی وجود داشته باشد، ممکن است محلول خوراکی جبران آب و املاح یا ORS لازم باشد.
ORS همان آب، آبمیوه یا نوشیدنی ورزشی نیست؛ ترکیب مشخصی برای جبران آب و املاح دارد.
اگر کودک مرتب استفراغ می‌کند، نمی‌تواند مایعات را نگه دارد یا علائم کم‌آبی دارد، بهتر است درباره نحوه جبران مایعات از پزشک یا مرکز درمانی راهنمایی بگیرید.
این مقاله قرار نیست برای همه کودکان مقدار مشخص ORS تعیین کند، چون نیاز کودک به سن، وزن، شدت بیماری و وضعیت کم‌آبی بستگی دارد.
نه لزوماً. در کودک مبتلا به اسهال، نوشیدنی‌های بسیار شیرین، آبمیوه و نوشابه انتخاب مناسبی برای جبران آب و املاح نیستند. NICE نیز توصیه می‌کند هنگام گاستروانتریت از آبمیوه و نوشیدنی‌های گازدار پرهیز شود.
اگر کودک فقط کمی بی‌اشتهاست و بیماری گوارشی ندارد، نوع مایعات باید متناسب با سن و شرایط او باشد. اما در کم‌آبی واقعی، انتخاب مایع مناسب بخشی از درمان است و نباید با نسخه‌های خانگی نامطمئن جایگزین شود.
اسهال، استفراغ و سایر علائم گوارشی در راهنمای مشکلات گوارشی کودک کامل‌تر توضیح داده شده‌اند.
نه برای همه کودکان و نه در هر بیماری.
گاهی خانواده می‌خواهد با اضافه‌کردن مقدار زیادی کره، خامه، روغن، پودرهای مختلف یا مکمل‌ها، همان چند قاشق غذای کودک را «بسیار مقوی» کند. در یک بیماری کوتاه‌مدت معمولاً چنین کاری ضروری نیست.
اگر کودک قبل از بیماری رشد خوبی داشته و بعد از چند روز حالش بهتر می‌شود، اولویت معمولاً این است که بتواند غذا و مایعات قابل‌تحمل دریافت کند و بعد کم‌کم به الگوی معمول برگردد.
اما اگر بیماری طول کشیده، کودک وزن کم کرده یا دریافت غذایی او برای مدت قابل‌توجهی پایین مانده است، موضوع متفاوت می‌شود و بهتر است وضعیت رشد و نیازهای او جداگانه بررسی شود.
گاهی تب و علائم اصلی تمام شده‌اند، اما کودک هنوز مثل قبل غذا نمی‌خورد. این مرحله همان دوره نقاهت است.
در بسیاری از کودکان، اشتها به‌تدریج برمی‌گردد. لازم نیست روز اول پس از بیماری حجم زیادی غذا وارد برنامه کنید. بهتر است:
اگر چند روز به علت بیماری کمتر خورده است، ممکن است با بهترشدن حالش مدتی اشتهای بیشتری پیدا کند. این می‌تواند بخشی از بازگشت طبیعی بدن باشد.
به‌جای اینکه همه کاهش دریافت را در یک یا دو وعده جبران کنید، اجازه دهید برنامه غذایی کودک آرام‌آرام به حالت عادی برگردد.
اینجا باید چند سؤال مهم پرسید:
اگر کودک بعد از بهترشدن همچنان مقدار بسیار کمی غذا می‌خورد، وزن کم کرده یا به الگوی قبلی برنمی‌گردد، بهتر است موضوع جداگانه بررسی شود.
کاهش اشتهای کوتاه در بیماری با بدغذایی طولانی‌مدت یکی نیست.
یک سرماخوردگی چندروزه معمولاً همان چیزی نیست که از آن به‌عنوان مشکل رشد یاد می‌کنیم. اما بعضی بیماری‌ها می‌توانند از چند راه رشد کودک را تحت تأثیر قرار دهند:
اگر درباره رشد نگرانی وجود دارد، فقط یک عدد وزن کافی نیست. NICE توصیه می‌کند وزن و قد یا طول کودک در کنار اندازه‌گیری‌های قبلی و روی نمودار رشد بررسی شود.
بنابراین اگر کودک بعد از بیماری وزن کم کرده است، سؤال اصلی این نیست که «کدام غذا سریع وزنش را بالا می‌برد؟» مهم‌تر این است که بدانیم:
چقدر وزن کم کرده، رشد قبلی چگونه بوده، بیماری چه بوده و اکنون چه مقدار غذا دریافت می‌کند.
برای جزئیات بیشتر، راهنمای رشد، وزن و نیازهای تغذیه‌ای را ببینید.
خیر. بیشتر بیماری‌های کوتاه‌مدت کودکان به یک رژیم پیچیده و اختصاصی نیاز ندارند.
اما بعضی شرایط پزشکی واقعاً می‌توانند نیاز به تغییر رژیم داشته باشند؛ برای مثال:
تفاوت مهم این است که در این موارد رژیم بخشی از درمان یک بیماری تشخیص‌داده‌شده است، نه یک رژیم خانگی که برای احتیاط شروع می‌کنیم.
وقتی کودک دل‌درد دارد، خوب وزن نمی‌گیرد یا مدتی بی‌اشتهاست، گاهی اولین پیشنهاد اطرافیان این است: «لبنیات را قطع کن.» «گلوتن نده.» «چربی را حذف کن.» «پروتئینش را کمتر کن.»
این توصیه‌ها برای همه کودکان درست نیستند. حذف بی‌دلیل مواد غذایی می‌تواند رژیم کودک را محدودتر کند و تأمین انرژی، پروتئین، کلسیم، آهن یا سایر مواد مغذی را دشوار کند.
اگر احتمال سلیاک مطرح است، شروع رژیم بدون گلوتن پیش از انجام بررسی پزشکی می‌تواند فرایند تشخیص را دشوار کند.
NICE به‌صراحت توصیه می‌کند فردی که در حال بررسی سلیاک است، پیش از تأیید تشخیص توسط متخصص رژیم بدون گلوتن را شروع نکند.
یعنی حتی یک رژیم که بعداً ممکن است کاملاً لازم باشد، زمانی که بدون تشخیص شروع شود می‌تواند تصمیم اشتباهی باشد.
بدن کودک در حال رشد است. به همین دلیل نباید رژیم‌های درمانی بزرگسالان را به‌سادگی برای کودک اجرا کرد.
برای مثال، اگر جایی شنیده‌اید که فرد مبتلا به بیماری کلیوی باید پروتئین را محدود کند، نمی‌توان همین توصیه را بدون ارزیابی برای یک کودک اجرا کرد. نیازهای کودک در حال رشد متفاوت است. همین موضوع درباره چربی، نمک، کربوهیدرات، لبنیات و بسیاری از محدودیت‌های دیگر صدق می‌کند.
اگر پزشک به دلیل بیماری مشخصی رژیم خاصی توصیه کرده است، بهتر است برنامه طوری تنظیم شود که ضمن رعایت محدودیت پزشکی، نیازهای رشد کودک نیز تأمین شوند.
این بخش نیازمند ارزیابی پزشک و/یا متخصص تغذیه آشنا با شرایط پزشکی کودک است.
این موضوع را نباید صرفاً «بدغذایی» در نظر گرفت. اگر کودک هنگام خوردن یا نوشیدن:
ممکن است لازم باشد توانایی جویدن و بلع او بررسی شود. (مطالعه بیشتر: مهارت‌های غذا خوردن)
در این شرایط تغییر بافت غذا، پوره‌کردن طولانی‌مدت یا غلیظ‌کردن مایعات نباید فقط بر اساس آزمون و خطای خانواده انجام شود. وقتی محدودیت بافت برای ایمنی کودک مطرح است، برنامه بهتر است توسط تیم درمان متناسب با شرایط همان کودک تعیین شود.
«نیازهای ویژه» به‌خودی‌خود نام یک رژیم غذایی نیست. یک کودک با شرایط عصبی، حرکتی یا رشدی ممکن است مثل سایر کودکان غذا بخورد؛ کودک دیگری ممکن است به دلیل وضعیت بدنی، مشکل بلع، خستگی یا دشواری غذا خوردن نیاز به حمایت بیشتری داشته باشد.
در چنین کودکانی معمولاً سه سؤال مهم‌تر از تهیه یک لیست غذای خاص هستند:
اگر یکی از این موارد مشکل داشته باشد، برنامه باید بر اساس شرایط خود کودک تنظیم شود.
بعد از عمل جراحی یا ترخیص از بیمارستان، دستور پزشک و برگه ترخیص مقدم بر هر توصیه عمومی اینترنتی است.
نوع عمل، بیماری کودک، داروهایی که مصرف می‌کند و عملکرد دستگاه گوارش می‌توانند روی زمان و نوع غذا خوردن اثر بگذارند. بنابراین حتی اگر غذایی در حالت معمول «مقوی» یا «مناسب کودک» باشد، لزوماً بلافاصله بعد از هر جراحی انتخاب درستی نیست.
اگر دستور ترخیص برایتان واضح نیست، بهتر است همان بخش را از تیم درمان سؤال کنید و رژیم را بر اساس توصیه عمومی تغییر ندهید.
بعضی داروها ممکن است روی اشتها، تهوع، مزه غذا، خواب، دفع یا حتی وزن اثر بگذارند. اگر بعد از شروع یا تغییر دارویی متوجه شدید کودک به‌طور واضح کمتر غذا می‌خورد یا وزنش تغییر کرده است، موضوع را با پزشک تجویزکننده مطرح کنید.
داروی کودک را به علت بی‌اشتهایی خودسرانه قطع یا کم‌وزیاد نکنید.
گاهی راه‌حل تغییر زمان مصرف، نوع دارو یا برنامه غذایی است و تصمیم درباره آن به شرایط کودک بستگی دارد.
اگر یکی از شرایط زیر وجود دارد، معمولاً بهتر است از توصیه عمومی اینترنتی فراتر برویم:
در چنین شرایطی، سؤال دیگر فقط «چی بهش بدم؟» نیست. باید دید کودک با توجه به سن، رشد، بیماری، داروها و مقدار غذایی که واقعاً می‌خورد چه نیازهایی دارد.
در بیماری کودک، بعضی نشانه‌ها را نباید فقط با تغییر غذا مدیریت کرد.
راهنمای NICE نیز تغییر هوشیاری، کاهش ادرار، بدحال‌شدن و بعضی علائم دیگر را از نشانه‌های مهم در ارزیابی کم‌آبی و بیماری گوارشی کودکان می‌داند.
در نوزادان کم‌سن و کودکانی که بیماری زمینه‌ای دارند، ممکن است نیاز به ارزیابی زودتر باشد.
اگر بیماری کوتاه‌مدت است، به‌جای تمرکز فقط روی حجم غذا، اول مطمئن شوید کودک می‌تواند مایعات دریافت کند. غذای آشنا و مناسب سن را در حجم کم پیشنهاد کنید و او را مجبور نکنید. اگر نوشیدن هم کم شده، حال عمومی نامناسب است یا بی‌اشتهایی ادامه پیدا می‌کند، کودک باید بررسی شود.
هیچ‌کدام برای همه بیماری‌ها «بهترین غذا» نیستند. اگر پزشک محدودیتی نداده است، غذایی مناسب‌تر است که کودک آن را می‌شناسد، برای سنش مناسب است و به‌راحتی تحمل می‌کند. ممکن است یک کودک سوپ بخواهد و کودک دیگری برنج نرم، ماست یا غذای معمول خودش را بهتر بخورد.
لازم نیست کودک را مجبور کنید بیشتر از اشتهایش غذا بخورد. مایعات کافی اهمیت زیادی دارند. غذا را در حجم کم و در دفعات مناسب پیشنهاد کنید و اجازه دهید اشتها با بهترشدن حال کودک برگردد.
قبل از انتخاب غذای «چاق‌کننده» باید مشخص شود کاهش وزن چقدر بوده و آیا مسیر رشد واقعاً تغییر کرده است. اگر کاهش وزن قابل‌توجه است یا وزن برنمی‌گردد، بهتر است ابتدا رشد و دریافت غذایی کودک بررسی شوند.
نه به‌طور عمومی. بعضی شرایط خاص ممکن است محدودیت موقت یا دائمی داشته باشند، اما حذف لبنیات برای همه بیماری‌ها توصیه نمی‌شود.
خیر. اگر قرار است کودک از نظر سلیاک بررسی شود، حذف گلوتن پیش از تکمیل بررسی می‌تواند نتیجه آزمایش‌ها و تشخیص را تحت تأثیر قرار دهد.
اگر غذای خانواده برای سن کودک مناسب است، محدودیت پزشکی وجود ندارد و کودک آن را تحمل می‌کند، در بسیاری از بیماری‌های ساده نیازی به تهیه غذای کاملاً متفاوت نیست. مقدار و بافت غذا را می‌توان متناسب با حال کودک تنظیم کرد.
اگر بیماری تمام شده اما اشتها برنمی‌گردد، کودک وزن کم می‌کند، فعالیتش مثل قبل نیست یا دریافت غذایی او همچنان بسیار محدود است، بهتر است علت بررسی شود.
برای بیشتر بیماری‌های کوتاه‌مدت:
و اگر بیماری، کاهش وزن، مشکل بلع یا محدودیت پزشکی باعث شده توصیه‌های معمول برای کودک کافی نباشد، لازم است برنامه او به‌صورت فردی بررسی شود.
وقتی کودک بیمار است، طبیعی است که کم‌خوردن او شما را نگران کند. اما همیشه لازم نیست برای چند قاشق بیشتر، رژیم کودک را کاملاً عوض کنیم یا دنبال «غذای درمان‌کننده» بگردیم.
در بسیاری از بیماری‌های ساده، بدن کودک با استراحت، دریافت مناسب مایعات، تغذیه قابل‌تحمل و درمان درست به حالت معمول برمی‌گردد.
در مقابل، اگر بیماری روی رشد، دریافت غذا، بلع یا نیازهای تغذیه‌ای کودک اثر گذاشته است، همان‌جا مرز توصیه عمومی تمام می‌شود.
تغذیه مناسب می‌تواند از کودک در مسیر بیماری و بهبود حمایت کند؛ اما درمان بیماری باید بر اساس تشخیص و مراقبت پزشکی انجام شود.
اگر بیماری، محدودیت غذایی، کاهش دریافت یا تغییر وزن باعث شده نمی‌دانید برنامه غذایی کودک را چگونه تنظیم کنید، ارزیابی اختصاصی می‌تواند کمک کند وضعیت رشد، دریافت غذایی و محدودیت‌های واقعی کودک در کنار توصیه‌های پزشکی او بررسی شود.
این مطلب برای آموزش عمومی والدین تهیه شده است و برای تشخیص یا درمان یک کودک خاص نیست. در صورت ناتوانی در نوشیدن مایعات، کاهش ادرار، بی‌حالی، تنفس دشوار، استفراغ سبز، خون در مدفوع یا بدترشدن حال عمومی، ارزیابی پزشکی ضروری است.
یک چارچوب عملی برای وعده‌ها، تنوع غذا و رفتار غذایی کودک در زندگی روزمره.
مشاهده‌ی دورههادر کنار بررسی پزشکی، برنامه‌ی غذایی متناسب با سن، رشد و شرایط کودک شما تنظیم می‌شود.
رزرو مشاورهتغذیه در بیماری‌ها و شرایط خاص ایستگاه هشتم است. هر جا سؤال بعدی‌تان بود، مسیر را از همان ایستگاه ادامه دهید.
