هدف این است که به شما کمک کند قبل از حذف غذاها، عوض کردن شیرخشک یا امتحان کردن درمان‌های مختلف، تصویر روشن‌تری از مشکل کودک داشته باشید.
بسیاری از والدین در ماه‌ها و سال‌های اول زندگی کودک با یکی از این موارد روبه‌رو می‌شوند:
وجود این علائم لزوماً به معنی بیماری نیست.
مثلاً مدفوع کودکی که فقط شیر می‌خورد با مدفوع کودکی که تازه برنج، گوشت، سبزی و میوه وارد برنامه غذایی‌اش شده یکسان نیست. همان‌طور که بالا آوردن مقدار کمی شیر در یک نوزاد سرحال با استفراغ مکرر کودکی که وزن نمی‌گیرد، یک موضوع نیست.
سن کودک + نوع علامت + حال عمومی و رشد کودک
نه. این شاید مهم‌ترین نکته این مقاله باشد.
وقتی کودک بعد از خوردن یک غذا دل‌درد می‌گیرد یا مدفوعش تغییر می‌کند، اولین حدس معمولاً این است: «حتماً این غذا بهش نساخته.» گاهی این حدس درست است، اما همیشه نه.
برای مثال، این عوامل هم می‌توانند روی دستگاه گوارش کودک اثر بگذارند:
بنابراین اگر یک بار بعد از خوردن یک غذای خاص، کودک نفخ کرد یا مدفوعش تغییر کرد، معمولاً نمی‌توان از همان اتفاق نتیجه گرفت که آن غذا برای او «ممنوع» است.
گاهی همین چند سؤال جلوی حذف بی‌دلیل چند ماده غذایی را می‌گیرد.
والدین معمولاً یبوست را با تعداد دفعات دفع می‌سنجند، اما قوام مدفوع و راحتی دفع هم بسیار مهم‌اند.
ممکن است کودکی هر روز دفع داشته باشد اما مدفوعش آن‌قدر سفت باشد که با درد و زور زدن دفع کند. از طرف دیگر، بعضی کودکان فاصله بیشتری بین دفعات دفع دارند ولی مدفوع نرم است و بدون درد دفع می‌شود.
مواردی که بیشتر به نفع یبوست هستند عبارت‌اند از:
تغذیه می‌تواند یکی از عوامل باشد، به‌خصوص وقتی رژیم کودک:
اما این تصور که «برای هر یبوستی فقط آب و میوه بیشتر بدهیم» درست نیست.
اگر کودک واقعاً یبوست دارد، مخصوصاً اگر مشکل طول کشیده، دفع دردناک است یا کودک مدفوعش را نگه می‌دارد، ممکن است اصلاح غذا به‌تنهایی کافی نباشد.
این یکی از نگرانی‌های بسیار رایج مادران است. وقتی کودک از رژیم عمدتاً مایع به سمت غذاهای جامد می‌رود، طبیعی است که مدفوع او نسبت به قبل:
اما سفت‌تر شدن مدفوع با یبوست دردناک یکی نیست.
اگر کودک پس از شروع غذای کمکی مدفوع بسیار سفت دارد، هنگام دفع گریه می‌کند یا دفع برایش سخت شده، بهتر است کل برنامه غذایی او بررسی شود؛ نه فقط یک غذا.
مواردی که ارزش بررسی دارند:
بالا آوردن مقدار کمی شیر در ماه‌های اول زندگی بسیار شایع است.
معده نوزاد کوچک است و برگشت مقداری از محتویات آن به سمت مری می‌تواند اتفاق بیفتد. بنابراین نوزادی که کمی شیر بالا می‌آورد اما:
با نوزادی که مرتب و با شدت استفراغ می‌کند یا وزن‌گیری خوبی ندارد، شرایط یکسانی ندارد.
نه. بالا آوردن به‌تنهایی نشانه کافی برای تشخیص حساسیت یا آلرژی به شیر گاو نیست.
این موضوع مهم است چون گاهی والدین بعد از مشاهده رفلاکس، چند بار شیرخشک را عوض می‌کنند یا مادر شیرده لبنیات و مواد غذایی مختلف را از برنامه خود حذف می‌کند.
این تغییرها اگر بدون دلیل مشخص انجام شوند، ممکن است بیشتر از اینکه کمک کنند، برنامه تغذیه مادر یا کودک را پیچیده کنند.
اگر همراه بالا آوردن علائم دیگری وجود دارد یا رشد کودک مناسب نیست، بررسی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
همه انسان‌ها در دستگاه گوارش خود گاز دارند و وجود مقداری گاز در کودک طبیعی است.
در دوره شروع غذای کمکی هم کودک با ترکیب‌های غذایی جدیدی آشنا می‌شود و ممکن است والد نسبت به صداهای شکم، گاز یا تغییر دفع حساس‌تر شود.
نفخ می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلفی باشد:
به همین دلیل، بهتر است هر نفخی را به آخرین غذایی که کودک خورده نسبت ندهیم.
مثلاً اگر کودک برای اولین بار عدس خورده و همان شب گاز داشته، این یک بار به‌تنهایی دلیل خوبی برای حذف طولانی‌مدت عدس نیست.
اگر نفخ:
بهتر است فقط دنبال «غذای نفاخ» نگردیم و کودک ارزیابی شود.
«هر بار غذا می‌خوره می‌گه شکمم درد می‌کنه.» این جمله را والدین کودکان بزرگ‌تر زیاد مطرح می‌کنند.
گاهی علت می‌تواند ساده باشد: وعده خیلی بزرگ، یبوست، تند خوردن یا ناراحتی گذرا. اما صرف اینکه درد بعد از غذا ایجاد شده، مشخص نمی‌کند کدام غذا علت آن بوده است.
اگر این اتفاق تکرار می‌شود، برای چند روز یادداشت کنید:
این یادداشت ساده معمولاً اطلاعات بسیار بیشتری از حذف تصادفی غذاها به ما می‌دهد.
اگر درد شدید، مداوم یا موضعی است یا مرتب باعث می‌شود کودک از فعالیت یا غذا خوردن باز بماند، موضوع باید پزشکی بررسی شود.
مدفوع کودک قرار نیست همیشه یک رنگ و شکل ثابت داشته باشد. سن، نوع شیر و غذاهایی که کودک می‌خورد می‌توانند رنگ و قوام مدفوع را تغییر دهند.
بعد از شروع غذای کمکی، والد ممکن است ناگهان رنگ‌هایی ببیند که قبلاً ندیده بود. مثلاً سبزیجات، چغندر، هویج یا غذاهای دیگر می‌توانند ظاهر مدفوع را تغییر دهند.
خیر، نه به‌تنهایی. مدفوع سبز در بسیاری از کودکان دیده می‌شود و فقط با دیدن این رنگ نمی‌توان گفت کودک آلرژی یا بیماری گوارشی دارد.
حتی وجود مخاط یا تغییر قوام هم باید در کنار علائم دیگر بررسی شود.
سه تغییر رنگ اهمیت بیشتری دارند:
اگر درباره رنگ مدفوع شک دارید، عکس گرفتن در نور مناسب و نشان دادن آن به پزشک معمولاً مفیدتر از توصیف رنگ با کلمات است.
وقتی کودک اسهال می‌شود، والد معمولاً می‌پرسد: «چی بهش بدم که اسهالش بند بیاد؟»
اما در اسهال حاد، مهم‌ترین نگرانی همیشه پیدا کردن یک غذای «ضداسهال» نیست؛ جلوگیری از کم‌آبی اهمیت بیشتری دارد.
شیردهی معمولاً باید ادامه پیدا کند و در کودکی که نیاز به جبران آب و املاح دارد، محلول خوراکی مناسب جبران آب و املاح اهمیت دارد. آبمیوه و نوشیدنی‌های شیرین یا گازدار جایگزین مناسبی برای آن نیستند.
به‌ویژه به این موارد توجه کنید:
در این شرایط، اولویت ارزیابی کودک است، نه پیدا کردن غذای مناسب.
شروع غذای کمکی برای دستگاه گوارش کودک یک تغییر بزرگ است. تا قبل از آن، غذای اصلی کودک شیر بوده و حالا کم‌کم غذاهایی با این ویژگی‌ها وارد برنامه می‌شوند:
بنابراین تغییر در مدفوع کاملاً قابل انتظار است. ممکن است:
این تغییرها به‌تنهایی نشان‌دهنده مشکل نیستند.
در شروع غذای کمکی قرار نیست کودک از همان روزهای اول یک کاسه کامل غذا بخورد. غذا با مقدار کم شروع می‌شود و همراه با رشد و آمادگی کودک، مقدار و بافت آن به‌تدریج تغییر می‌کند.
اگر حجم غذا خیلی سریع افزایش پیدا کند، ممکن است کودک:
در این شرایط، اولین قدم معمولاً حذف چند غذا نیست؛ بهتر است مقدار و ساختار کلی برنامه غذایی بررسی شود.
زمان شروع، مقدار و تنوع غذا در راهنمای غذای کمکی کامل‌تر توضیح داده شده است.
مشکلات گوارشی معمولاً با یک ماده غذایی خاص توضیح داده نمی‌شوند. کل الگوی تغذیه مهم‌تر است.
کودک باید متناسب با سن و نوع تغذیه‌اش مایعات کافی دریافت کند. اما این تصور که برای برطرف کردن هر یبوستی فقط آب بیشتری بدهیم، دقیق نیست.
اگر یبوست واقعی و مداوم باشد، ممکن است موضوع فراتر از مقدار آب باشد. در نوزادان هم نمی‌توان توصیه مربوط به آب یک کودک دو ساله را اجرا کرد؛ سن کودک اهمیت دارد.
فیبر در مواد غذایی مختلفی وجود دارد، از جمله:
اما قرار نیست برای درمان یبوست مقدار زیادی سبوس یا فیبر به غذای کودک اضافه کنیم. کودک به یک رژیم متنوع و متعادل نیاز دارد، نه غذایی که فقط پر از فیبر باشد.
گاهی وقتی کودک ناراحتی گوارشی دارد، خانواده همه غذاها را «سبک» و کم‌چرب می‌کنند. اما کودک، به‌ویژه در سال‌های اول زندگی، برای رشد به انرژی کافی نیاز دارد.
حذف بی‌دلیل چربی‌های مناسب می‌تواند باعث شود غذا حجم زیادی داشته باشد ولی انرژی کافی به کودک نرساند.
گاهی مسئله خود غذا نیست؛ مقدارش است. یک وعده خیلی بزرگ می‌تواند برای بعضی کودکان ناراحت‌کننده باشد.
از طرف دیگر، اگر کودک از صبح تا شب مدام مقدار کمی غذا، شیر، خوراکی یا میان‌وعده دریافت کند، فرصت تجربه گرسنگی و سیری طبیعی کمتر می‌شود. ساختار وعده‌ها به اندازه انتخاب نوع غذا اهمیت دارد.
بافت غذا باید متناسب با توانایی کودک پیش برود. برای مثال، کودکی که مهارت کافی پیدا کرده، نباید فقط به دلیل ترس از مشکلات گوارشی ماه‌ها روی غذای کاملاً صاف و پوره‌شده باقی بماند.
بافت غذا بیشتر به رشد مهارت‌های غذا خوردن مربوط است و باید متناسب با توانایی کودک تغییر کند.
گاهی بله؛ اما یک علامت به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست. این موضوع بسیار مهم است.
مواردی مثل این‌ها در کودکانی که آلرژی ندارند هم بسیار شایع هستند:
بنابراین نمی‌توان گفت: «مدفوعش سبز شده، پس به شیر حساسیت دارد.» یا: «بالا می‌آورد، پس باید لبنیات را حذف کنیم.»
احتمال آلرژی زمانی بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد که علائم الگوی مشخص و تکرارشونده‌ای داشته باشند یا همراه با نشانه‌های دیگری باشند، مثل:
در چنین شرایطی، بهتر است کودک از مسیر بررسی آلرژی و حساسیت غذایی ارزیابی شود، نه اینکه خانواده خودسرانه چند گروه غذایی را حذف کند.
بله. اگر کودک:
طبیعی است که ممکن است برای مدتی کمتر غذا بخورد. کم شدن اشتها برای چند روز در زمان بیماری با یک کودک که هفته‌ها و ماه‌ها غذای کمی می‌خورد یکسان نیست.
نگرانی بیشتر زمانی است که:
در این شرایط فقط رفع یک علامت گوارشی کافی نیست و کل تغذیه و رشد کودک باید دیده شود.
وقتی کودک ناراحتی گوارشی دارد، طبیعی است که والد بخواهد سریع کاری انجام دهد. اما بعضی اقدام‌ها ممکن است مسئله را پیچیده‌تر کنند.
اگر هم‌زمان این موارد را حذف کنیم، بعداً تقریباً غیرممکن می‌شود بفهمیم کدام تغییر واقعاً روی علائم اثر داشته است:
در عین حال رژیم کودک هم می‌تواند بیش از حد محدود شود.
هر تغییر شیرخشک لزوماً مشکل را حل نمی‌کند. فرمول‌های تخصصی هم برای شرایط مشخص طراحی شده‌اند و بهتر است بدون دلیل روشن مرتب بین آن‌ها جابه‌جا نشویم.
وقتی کودک بیمار است یا ناراحتی شکمی دارد ممکن است کمتر غذا بخورد. فشار، بازی دادن افراطی برای هر لقمه یا مجبور کردن کودک به تمام کردن غذا می‌تواند تجربه غذا خوردن را ناخوشایندتر کند.
والد می‌تواند غذا را ارائه کند و کودک را تشویق کند، اما بهتر است به نشانه‌های گرسنگی و سیری او هم توجه شود.
مدفوع کودک با غذا تغییر می‌کند. سبز شدن، پررنگ شدن یا کمی تغییر قوام در بسیاری از مواقع نیاز به هیچ درمانی ندارد.
«طبیعی» بودن یک ماده به معنی بی‌خطر بودن آن برای نوزاد نیست. دمنوش، عرقیات یا ترکیبات سنتی نباید جایگزین تغذیه مناسب یا ارزیابی پزشکی شوند.
گاهی والد می‌گوید: «برای اینکه شکمش اذیت نشه، فعلاً خیلی چیزها رو حذف کردم.» این تصمیم از روی نگرانی گرفته می‌شود، اما اگر ادامه پیدا کند می‌تواند مشکل دیگری ایجاد کند.
حذف گسترده غذاها ممکن است باعث شود:
این موضوع به‌خصوص درباره حذف گروه‌های مهمی مثل لبنیات، گندم یا چند منبع پروتئینی اهمیت دارد.
اگر به دلیل پزشکی لازم است یک گروه غذایی از رژیم کودک حذف شود، بهتر است جایگزین مناسب آن هم مشخص باشد.
بخش مهم این مقاله همین‌جاست. بعضی علائم را بهتر است با آزمون و خطای غذایی در خانه مدیریت نکنیم.
این علائم به معنی وجود یک بیماری مشخص نیستند؛ اما یعنی بهتر است مشکل فقط با تغییر غذا مدیریت نشود.
اگر کودک حال عمومی خوبی دارد و هیچ‌کدام از علائم هشدار بالا را ندارد، لازم نیست هم‌زمان ده تغییر مختلف در رژیم ایجاد کنید. بهتر است قدم‌به‌قدم جلو بروید.
یک دفترچه یا یادداشت موبایل کافی است. بنویسید:
لازم نیست همه چیز را وزن کنید یا برنامه پیچیده بسازید. هدف فقط پیدا کردن الگو است.
اگر امروز لبنیات، فردا گندم و پس‌فردا حبوبات را حذف کنید، در پایان نمی‌دانید چه چیزی واقعاً اثر داشته است. اگر مسئله خفیف است، ابتدا کل برنامه را بررسی کنید.
از خودتان بپرسید:
گاهی جواب همین سؤال‌ها مسیر اصلاح برنامه را مشخص می‌کند.
مهم نیست فقط امروز چقدر خورده است. اگر کودک چند روز بیمار بوده و کمتر غذا خورده، موضوع با کودکی که چند ماه است دریافت غذایی کمی دارد متفاوت است.
اگر نگرانی اصلی شما وزن‌گیری یا رشد است، باید روند رشد کودک در کنار علائم گوارشی بررسی شود.
وقتی با یک مشکل گوارشی روبه‌رو می‌شوید، این سه سؤال را از خودتان بپرسید:
تغییر شکل و قوام مدفوع بعد از شروع غذای جامد شایع است، اما مدفوع بسیار سفت، دفع دردناک یا سختی واضح در دفع را نباید صرفاً طبیعی دانست. در این شرایط مقدار غذا، شیر، مایعات و ترکیب کلی برنامه غذایی کودک باید بررسی شود.
میوه، سبزی، حبوبات و غلات کامل می‌توانند بخشی از یک رژیم مناسب باشند، اما هیچ غذای واحدی درمان همه انواع یبوست نیست. اگر یبوست ادامه‌دار یا دردناک است، فقط افزایش میوه یا آب ممکن است کافی نباشد.
اگر کودک مایعات کافی دریافت نمی‌کند، اصلاح آن مهم است. اما افزایش آب به‌تنهایی درمان قابل اتکایی برای یبوست مزمن کودکان نیست.
نه لزوماً. بالا آوردن در نوزادان بسیار شایع است و به‌تنهایی برای تشخیص آلرژی به شیر گاو کافی نیست. وجود الگوی مشخص و سایر علائم اهمیت بیشتری دارد.
خیر. مدفوع سبز به‌تنهایی علامت آلرژی غذایی محسوب نمی‌شود و ممکن است در کودکان سالم هم دیده شود.
مدفوع قرمز، سیاه قیری یا سفید و بسیار کم‌رنگ بیشتر از رنگ‌های معمولی مانند زرد، قهوه‌ای و سبز نیاز به توجه دارند؛ به‌خصوص اگر تغییر تکرار شود یا کودک علامت دیگری هم داشته باشد.
معمولاً نه. تأمین مایعات و پیشگیری از کم‌آبی اهمیت زیادی دارد و شیردهی معمولاً ادامه پیدا می‌کند. اگر کودک دچار کم‌آبی، استفراغ مداوم، خون در مدفوع یا بدحالی شده است باید ارزیابی شود.
نه لزوماً. یک بار ایجاد گاز بعد از یک غذا دلیل کافی برای حذف طولانی آن نیست. بهتر است ببینیم آیا واکنش به‌طور مشخص و تکرارشونده اتفاق می‌افتد و آیا علائم دیگری هم وجود دارد.
بله. اگر کودک بارها هنگام خوردن یا دفع درد داشته باشد، ممکن است نسبت به غذا محتاط شود یا بعضی غذاها را نپذیرد. اگر این رفتار ادامه پیدا کند، هم علت ناراحتی و هم رفتار غذایی کودک باید بررسی شوند.
وقتی علائم طولانی شوند و باعث کم شدن دریافت غذا، محدود شدن رژیم یا کاهش وزن‌گیری شوند، رشد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و بهتر است جداگانه بررسی شود.
اگر کودک شما یک علامت گوارشی دارد، لازم نیست فوراً به دنبال حذف یک غذا یا پیدا کردن یک «غذای درمان‌کننده» باشید. اول ببینید:
چه اتفاقی افتاده، چند بار تکرار شده، کودک در مجموع چطور است و آیا روی خوردن و رشد او اثر گذاشته است.
در بسیاری از موارد، بررسی آرام و مرحله‌به‌مرحله برنامه غذایی بهتر از تغییرهای متعدد و سریع جواب می‌دهد.
اگر علائم طولانی شده‌اند، کودک چند مشکل هم‌زمان دارد، رژیم غذایی محدود شده یا نمی‌دانید چه تغییری برای سن و رشد او مناسب است، بررسی تخصصی تغذیه می‌تواند کمک کند برنامه غذایی کودک با نگاه کامل‌تری ارزیابی شود.
مشاوره تغذیه جای ارزیابی پزشکی در علائم هشدار را نمی‌گیرد.
این مطلب برای آموزش عمومی والدین تهیه شده است و برای تشخیص یا درمان یک کودک خاص نیست. در صورت استفراغ سبز، خون در مدفوع یا استفراغ، درد شدید شکم، اتساع شکم، علائم کم‌آبی، بی‌حالی یا اختلال رشد، ارزیابی پزشکی ضروری است.
یک چارچوب عملی برای وعده‌ها، تنوع غذا و رفتار غذایی کودک در زندگی روزمره.
مشاهده‌ی دورههادر کنار بررسی پزشکی، برنامه‌ی غذایی متناسب با سن، رشد و شرایط کودک شما تنظیم می‌شود.
رزرو مشاورهمشکلات گوارشی کودک ایستگاه هفتم است. هر جا سؤال بعدی‌تان بود، مسیر را از همان ایستگاه ادامه دهید.
